Συνηθισμένα λάθη

Αρκετά συχνά λέμε ή ακούμε τη φράση "υπέρ του δέοντος" εννονώντας προφανώς οτι κάτι γίνεται σε μεγαλύτερο βαθμό από αυτό που θα έπρεπε (το δέον από το ρήμα δει = πρέπει) π.χ."εργάζεται υπέρ του δέοντος".
Ωστόσο, η σώστη έκφραση είναι "υπερ το δέον", αφού η πρόθεση υπέρ συντάσσεται με αιτιατική όταν δηλώνει υπέρβαση μέτρου ή ορίου. Με γενική μπορεί να δηλώνει τόπο, υπεράσπιση, αιτία κ.τ.λ. Η εκτεταμένη λοιπόν χρήση της με γενική και η πληθώρα των σημασιών οδήγησαν προφανώς και στην έκφραση υπέρ του δέοντος, η οποία όμως δεν αποδίδει τελικά αυτό που πραγματικά εννονούμε.

Ιλιάδα β΄γυμνασίου

Παρακάτω θα βρείτε κάποιες ερωτήσεις πάνω στο κείμενο της Ιλιάδας της β΄γυμνασίου, σύμφωνα με την ύλη του σχολικού βιβλίου. Οι ερωτήσεις αυτές είναι ενδεικτικές και αφορούν τη δομή, την οικονομία, την ερμηνεία και τα λογοτεχνικά-επικά στοιχεία του έργου.


Μπορείτε να κατεβάσετε τις ερωτήσεις σε μορφή pdf από το παρακάτω link

Ερωτήσεις Ιλιάδας

Αυτό το ξέρατε;

Σε πολλές περιπτώσεις και αρκετά συχνα χρησιμοποιούμε τη φράση "το 'βγαλε στη φόρα" εννοώντας ότι κάτι έγινε ευρέως γνωστό, διαδόθηκε, "βγήκε προς τα έξω"κ.τ.λ. Ποια είναι όμως η λέξη φόρα σε αυτή τη φράση και τι σημαίνει;
Δεν πρόκειται για την ελληνική λέξη φόρα που σημαίνει "ταχύτητα, ορμή" και προέρχεται από το ρήμα φέρω. Σε αυτή την περίπτωση άλλωστε δε θα έβγαζε νόημα και η φράση. Στην προκειμένη περίπτωση, η λέξη φόρα συνδέεται ετυμολογικά με το ιταλικό (λατινικό) επίρρημα foras/fuora που σημαίνει έξω ή με το ουσιαστικό forum (fora στον πληθυντικό), που ήταν η αγορά των Ρωμαίων, η συνέλευση.

Αυτό το ξέρατε;

Τι σημαίνουν άραγε λέξεις και φράσεις που χρησιμοποιούμε πολύ συχνά στο λόγο,τις περισσοτερες όμως φορές σχεδόν μηχανικά; Τις επαναλαμβάνουμε,επειδή τις ακούσαμε κάπου ή κάποτε και καταλαβαίνουμε το νόημά τους,αλλά αγνοούμε την κυριολεκτική τους σημασία.
Σήμερα άκουσα τη φράση "μέχρι τα μπούνια".Τι είναι αυτά τα μπούνια λοιπόν;
Προκειται για ιταλική λέξη που χρησιμοποιείται στη ναυτική ορολογία και σημαίνει: στόμια εκροής νερού στο κατάστρωμα του πλοίου.Έτσι, η φράση ως τα μπούνια σημαίνει: ως το ανώτατο σημείο, μέχρι να ξεχειλίσει.

Η λέξη της ημέρας

Καταχωρίζω

Το ρήμα καταχωρίζω σημαίνει "κατηγοριοποιώ, ταξινομώ, εγγράφω σε κατάλογο". Είναι σύνθετο του ρήματος χωρίζω, κατά το διαχωρίζω, ξεχωρίζω κ.τ.λ.
Δεν έχει σημασιολογική σχέση με τα παράγωγα του ρήματος χωρώ που σημαίνει προχωρώ και άρα σχετίζεται με ρήματα κίνησης. Η λέξη "καταχωρώ-καταχώρηση" σήμαινε παραχωρώ ή υποχωρώ. Κατά συνέπεια, ο ορθός τύπος για να δηλωθεί η έννοια της καταγραφής ή της αρχειοθέτησης είναι το ρήμα καταχωρίζω και το παράγωγο ουσιαστικό καταχώριση.
Ωστόσο δεν είναι η μοναδική περίπτωση κατά την οποία μία λέξη χρησιμοποιείται εσφαλμένα, σε βαθμό που τείνει να αντικαταστήσει την ορθή, κυρίως στον προφορικό λόγο. Δεν αποκλείεται λοιπόν να επικρατήσει και να θεωρείται σωστή στα επόμενα χρόνια, στο πλαίσιο των αλλαγών που υφίσταται η γλώσσσα.

Η λέξη της ημέρας

διαρρέω

Το ρήμα διαρρέω (σύνθετο του ρήματος ρέω) σημαίνει "διασχίζω μια έκταση, περνώ δια μέσου". Έχει επίσης την έννοια του "διαδίδομαι" όταν πρόκειται για κάποια φήμη ή είδηση.
Είναι επομένως ρήμα αμετάβατο, δεν παίρνει δηλαδή αντικείμενο. Έτσι δεν είναι σωστή η χρήση του στη φράση π.χ. το υπουργείο διέρρευσε την είδηση... ή  οι ειδικοί διαρρέουν ότι...
αλλά: η είδηση διέρρευσε από το υπουργείο, άφησαν να διαρρεύσει ότι...  κτλ.
Η παρανόηση και η εσφαλμένη χρήση του οφείλεται στην κατάληξη -ω που είναι η κατάληξη ενεργητικών και ματαβατικών ρημάτων κυρίως.

Η λέξη της ημέρας

Βάρβαρος

Η λέξη βάρβαρος είναι ηχομιμητική. Την χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Έλληνες προκειμένου να προσδιορίσουν κάποιον αλλόγλωσσο, κάποιον, του οποίου τη γλώσσα δεν κατανοούσαν και τους φαινόταν παράξενη και χωρίς νόημα.
Σταδιακά, ο όρος επεκτάθηκε, καθώς οι Έλληνες ήρθαν σε επαφή, κυρίως, με τους ανατολικούς λαούς και θεωρούσαν τους βαρβάρους (τους αλλόγλωσους) κατώτερους, αφού ζούσαν σε καθεστώτα ανελεύθερα και οπισθοδρομικά, σε σχέση με τις δημοκρατικές ελληνικές πόλεις. Η λέξη απέκτησε κακόσημο περιεχόμενο μετά τους περσικούς πολέμους δηλώνοντας ανθρώπους απολίτιστους και άγριους.
Κατά συνέπεια η φράση " πας μη Έλλην βάρβαρος" δεν είναι υπεροπτική ή ρατσιστική. Αναφερόταν είτε σε αυτόν που δε μιλούσε ελληνικά είτε στην υπεροχή των ελεύθερων ελλήνων πολιτών σε σχέση με τους ανθρώπους που δε γνώρισαν πολιτική ελευθερία.
(βλ. και το "ετυμολογικό λεξικο" Μπαμπινιώτη)